De komende maanden publiceert Pien Hoogenboom een aantal artikelen over de Vertrouwenspersoon. Deze artikelen zijn gemaakt in samenwerking met Meike Versluijs. Meike verzorgt sinds 2025 informatiebijeenkomsten voor de basisopleiding Vertrouwenspersoon bij The Lime Tree.
Pien Hoogenboom – 3 april 2026
Hoe pro-activiteit en preventie psychologische veiligheid versterken
Psychologische veiligheid ligt niet alleen in goede bedoelingen, maar in gedrag dat zichtbaar en voelbaar is in een organisatie. Het is geen vanzelfsprekendheid; het is vaak subjectief en daardoor soms lastig te herkennen of te benoemen.
Het gaat om een fundamentele menselijke behoefte: gezien, gewaardeerd en geaccepteerd worden.
Het gaat erom dat je je vrij voelt om je uit te spreken, zonder angst voor negatieve gevolgen.
Project Aristotle en psychologische veiligheid
In Project Aristotle onderzocht Google wat succesvolle teams onderscheidt van minder succesvolle teams. Eén van de belangrijkste factoren bleek psychologische veiligheid te zijn. Opvallend genoeg zat dat niet in grote, abstracte principes, maar juist in concreet gedrag.
Zo bleek dat succesvolle teams een zekere mate van evenredigheid kennen: iedereen komt aan het woord of heeft de kans om aan het woord te zijn. Als dat onvoldoende gebeurt is daar bewustzijn en sturing wanneer nodig. Daarnaast speelt wederzijds respect een cruciale rol. Respect voor de emoties van een ander en voor afwijkende standpunten. Het gaat om luisteren zonder direct te oordelen of iets persoonlijk te maken.
Goed voorbeeld doet volgen. Leiderschap blijkt hierin doorslaggevend.
Het is een teamleider die in het moment laat zien wat de norm is: ruimte creëren, doorvragen en laten zien dat het niet nodig is om alles al volledig uitgewerkt te hebben voordat je als teamlid iets inbrengt.
Het idee is dat in teams waar ruimte is voor hardop denken of twijfels, er beweging ontstaat. Ideeën hoeven niet eerst volledig uitgewerkt te zijn om gedeeld te worden, juist het vroegtijdig uitspreken ervan maakt bijsturen en verbeteren mogelijk. Vanuit deze natuurlijke beweging is er dan ook innovatie en groei mogelijk.
De organisatiecultuur
Nog voordat er gesproken werd over de term psychologische veiligheid was er een organisatiepsycholoog Edgar Schein die heeft aangetoond dat wat als wel (of niet) veilig wordt ervaren, voornamelijk wordt bepaald door ongeschreven regels. Het maakt hierin dus weinig uit wat er officieel wordt gezegd en wat er op papier staat. Deze onderliggende aannames en regels zijn er vaak onbewust. Maar op basis hiervan wordt bepaald of iemand zicht uitspreekt, twijfels deelt of stil blijft.
Psychologische veiligheid lijkt dus niet iets te zijn wat binnen een organisatie wordt afgesproken, maar iets wat ontstaat in de organisatiecultuur zelf.
Veiligheid op zichzelf is niet vaststaand. Het is iets wat voortdurend in beweging is en dus wordt gecreëerd. Op het moment dat het gevoel van veiligheid ontbreekt, gebeurt er iets interessants. Mensen kunnen zich gaan aanpassen, zonder dat ze zich daar volledig bewust van zijn. Ze houden zich wat meer in, gaan twijfelen aan hun bijdrage of reageren juist scherper dan ze eigenlijk zouden willen. Niet als onwil, maar als vorm van zelfbescherming.
Wat dan ontstaat, is een subtiele maar voelbare dynamiek. Ongeschreven regels die richting geven aan gedrag: wat zeg je wel, wat niet, hoeveel ruimte neem je, wanneer trek je, je terug? Die regels zijn voelbaar, maar worden dus niet altijd expliciet gemaakt. Ondertussen wordt er als team nog steeds gewerkt aan hetzelfde doel, maar kan het zijn dat verschillende mensen dit uit zelfbescherming op verschillende manieren doen. Met als gevolg dat innovatie en groei achter kunnen blijven.
De diverse rollen van de vertrouwenspersoon
Zowel sociale als psychologische veiligheid vragen om meer dan goede bedoelingen, wetgeving of regels op papier. De rol van een vertrouwenspersoon gaat verder dan informeren, inspireren en voorlichten.
Het vraagt ook om het vermogen om de vaak onzichtbare onderstroom te herkennen, te begrijpen en bespreekbaar te maken.
Dat betekent: het lef en het inzicht hebben om, waar nodig, ook ongevraagd en soms ingewikkeld advies te geven. Het gaat niet alleen om beschikbaar zijn als officieel meldpunt wanneer er iets misgaat, maar juist om het vroegtijdig signaleren en het zichtbaar maken van mogelijke risicofactoren voor ongewenst gedrag. Een vertrouwenspersoon is daarbij een gespreks- en sparringpartner die richting biedt en scherpte aanbrengt.
Met andere woorden: een moreel kompas, met oog voor wat er binnen de organisatie speelt en voor bredere maatschappelijke ontwikkelingen. Niet dwingend of belerend, maar empathisch en uitnodigend. Juist die proactieve houding maakt psychologische veiligheid concreter en beter bespreekbaar, voor zover dat binnen de grenzen van subjectiviteit mogelijk is.
Voorkomen is beter dan genezen
Om minder reactief te handelen, is eigenaarschap nodig en daarmee ook (gedeelde) verantwoordelijkheid. Niet alleen in woorden, maar vooral in gedrag en de opvolging ervan. Een gezamenlijk gedragen gedragscode kan daarbij een belangrijk vertrekpunt zijn: een helder kader dat richting geeft.
Veiligheid en vertrouwen ontstaan pas echt wanneer mensen ervaren dat signalen serieus worden genomen en dat er consequent wordt gehandeld. Niet eenmalig, maar zichtbaar en herhaalbaar.
Idealiter groeit dit uit tot een cultuur waarin preventie vanzelfsprekend is. Een cultuur waarin niet pas wordt ingegrepen als het misgaat, maar waarin continu aandacht is voor wat er speelt, ook onder de oppervlakte. Een proactieve vertrouwenspersoon kan daarin een essentiële rol spelen en het verschil maken. En dus: op naar een toekomst met van een vertrouwenspersoon moeten hebben naar een vertrouwenspersoon willen hebben.
Sommige afbeeldingen in dit artikel zijn (deels) gegenereerd met behulp van AI.
Bovenstaande artikel is als eerste gepubliceerd als LinkedIN Pulse via het profiel van Pien Hoogenboom. Bij het artikel op LinkedIN (opent in nieuw tablad) heb je de mogelijkheid om te discussiëren en vragen te stellen.
Meer artikelen over (en voor) de Vertrouwenspersoon lezen? Klik hier om naar de overzichtspagina te gaan.